ปัจจัยต่อการเกิดโรคมะเร็งท่อน้ำดี ในประชากร จังหวัดขอนแก่น ประเทศไทย
นายกีรติ ภูมิผักแว่น, ร.ศ.วิศิษฏ์ ฉวีพจน์กำจร, ร้อยเอกหญิงจีรนันท์  แกล้วกล้า,
ร.ศ.สุพรรณี ศรีอำพร, ร.ศ.ดุสิต สุจิรารัตน์

 

การศึกษานี้เป็นแบบ nested case-control study ในโครงการศึกษาระยะยาวแบบไปข้างหน้า จังหวัดขอนแก่น เพื่อศึกษาปัจจัยที่มีผลต่อการเกิดมะเร็งท่อน้ำดีในประชากร จังหวัดขอนแก่น ตั้งแต่ ปี พ.ศ. 2533-2544  มะเร็งท่อน้ำดี เป็นมะเร็งที่เกิดจากเซลล์เยื่อบุท่อทางเดินน้ำดี ซึ่งรวมถึงมะเร็งของท่อน้ำดีส่วนที่อยู่ในตับและนอกตับ แต่ไม่รวมมะเร็งของถุงน้ำดี  จุดเชื่อมต่อระหว่างท่อตับอ่อนและท่อน้ำดีรวม ในประเทศไทย มะเร็งท่อน้ำดีเป็น 1 ในสาเหตุหลักของอัตราการป่วยและอัตราการตายที่เพิ่มขึ้น อุบัติการณ์ของมะเร็งชนิดนี้มีความแตกต่างกันในแต่ละภูมิภาค จะพบมากที่ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ โดยเฉพาะจังหวัดขอนแก่น ซึ่งเป็นพื้นที่ที่มีอุบัติการณ์ของมะเร็งท่อน้ำดีสูงที่สุดในประเทศ คือ 88 ต่อแสนประชากรในเพศชายและ 36 ต่อแสนประชากรในเพศหญิง จากการศึกษาทางระบาดวิทยาและหลักฐานการวิจัยในสัตว์ทดลองที่ผ่านมา พบว่า มะเร็งท่อน้ำดีมีความสัมพันธ์กับการติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับในกลุ่ม  Opisthorchis viverrini โดยพบว่าภูมิภาคที่มีอุบัติการณ์ของมะเร็งท่อน้ำดีสูง มักจะมีอัตราการติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับสูงเช่นกัน
กลุ่มศึกษา เป็นผู้ป่วยมะเร็งท่อน้ำดี ที่เข้าอยู่ในโครงการและได้รับการวินิจฉัยโดยวิธีอัลตราซาวน์ว่าป่วยเป็นมะเร็งท่อน้ำดีเป็นตำแหน่งแรก กลุ่มควบคุมเป็นผู้ที่อยู่ในโครงการเช่นกัน ที่ไม่ถูกวินิจฉัยว่าป่วยเป็นมะเร็งท่อน้ำดี จับคู่ตาม เพศ อายุ (± 3 ปี) และช่วงเวลาที่เข้าสู่โครงการ (± 3 เดือน) ในอัตราส่วน 1 ต่อ 1 เก็บรวมรวมข้อมูลโดยการบันทึกข้อมูลจากฐานข้อมูลโครงการศึกษาระยะยาวแบบไปข้างหน้า จังหวัดขอนแก่นและวิเคราะห์ทีละปัจจัยโดยใช้เทคนิค McNemar’s Chi-square test และ conditional logistic regression ในการวิเคราะห์ทีละหลายปัจจัยใช้เทคนิค multiple conditional logistic regression ผลการศึกษา พบว่ากลุ่มศึกษาและกลุ่มควบคุมจำนวน 108 คู่เป็นเพศชายร้อยละ 65.7 และเพศหญิงร้อยละ 34.3 นอกจากนี้ยังพบว่าเมื่อควบคุมผลกระทบจากตัวแปรอื่น พบว่า การบริโภคผลไม้ 3-4.6 ครั้งต่อวัน มีผลในเชิงป้องกันต่อการเกิดมะเร็งท่อน้ำดี อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (adjusted OR = 0.32, 95%CI: 0.12-0.88) ขณะที่ ผู้ที่ตรวจพบไข่พยาธิใบไม้ตับร่วมกับการบริโภคเนื้อสัตว์ (เนื้อวัวและเนื้อหมู) น้อยกว่า 0.45 ครั้งต่อวัน จะมีความเสี่ยงต่อการเกิดมะเร็งท่อน้ำดี อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (adjusted OR = 2.99, 95%CI: 1.04-8.62) ดังนั้น ผลจากการศึกษาครั้งนี้ ชี้ให้เห็นว่า การติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับเป็นปัจจัยเสี่ยงที่สำคัญต่อการเกิดมะเร็งท่อน้ำดีในขณะที่การบริโภคผลไม้มากขึ้นจะเป็นปัจจัยป้องกันต่อการเกิดมะเร็งท่อน้ำดีได้